Ilu Polaków żyje w ubóstwie? 2,6%, 5,4%, 13,8%, a może 42,3%? Wszystkie te odpowiedzi można uzasadnić danymi. Każda mówi jednak o czymś innym: uprawnieniach do pomocy społecznej, możliwości zaspokojenia biologicznych potrzeb, dystansie do poziomu życia przeciętnej rodziny albo możliwości prowadzenia skromnego, ale godnego życia.

• Nie ma jednej, obiektywnej granicy ubóstwa. Nie oznacza to jednak, że sam niedostatek jest kwestią definicji. Różnice między miarami nie są wyłącznie statystyczną ciekawostką. W latach wysokiej inflacji ubóstwo relatywne w większości typów rodzin zmalało, ale jednocześnie wzrosło ubóstwo żywnościowe. Rodzina mogła zatem poprawić swoją pozycję względem innych gospodarstw, a równocześnie mieć większe trudności z zaspokojeniem podstawowych potrzeb. To, czy ubóstwo rośnie, czy maleje, zależy również od tego, o jaki wymiar niedostatku pytamy.
• Przez trzy dekady Polska stała się znacznie zamożniejsza, ale ubóstwo relatywne nie zmniejszyło się trwale. Zmieniło się natomiast jego społeczne oblicze. W 2004 roku niemal połowa par z co najmniej trojgiem dzieci żyła poniżej progu ubóstwa relatywnego, dziś jest to około jedna piąta. Mimo tej poprawy duże rodziny nadal pozostają szczególnie narażone na niedostatek. Co więcej, nie każda cecha tradycyjnie kojarzona z lepszą sytuacją materialną równie silnie chroni przed ubóstwem jak dawniej. 
• Jednak sama klasyfikacja gospodarstw na ubogie i nieubogie mówi niewiele o ich rzeczywistych możliwościach. Rodziny znajdujące się tuż po przeciwnych stronach progu mogą żyć w niemal identycznych warunkach. Z kolei struktura wydatków odsłania różnice, których nie widać w samych wskaźnikach ubóstwa. W rodzinach ubogich żywność pochłania ponad 40% budżetu, a w zamożnych mniej niż 20%. Wydatki na rekreację i kulturę różnią się piętnastokrotnie, choć całkowity budżet zamożniejszych rodzin jest niespełna czterokrotnie większy. Niedostatek oznacza zatem nie tylko mniej pieniędzy, lecz także znacznie mniejszą swobodę decydowania, na co je przeznaczyć.

W raporcie Ubóstwo w Polsce. Trzy dekady zmian, grupy ryzyka i granice ubóstwa wykorzystujemy zharmonizowane mikrodane GUS z lat 1993–2024, aby pokazać, jak zmieniały się skala i charakter ubóstwa oraz czego nie dowiemy się z samych wskaźników. Udostępniamy również porównywalne w czasie dane, pozwalające samodzielnie analizować te zmiany.